Over opgroeien in onveiligheid en de kracht van ervaringsdeskundigheid

In deze artikelen op eenzaamheidalkmaar.nl laten we ervaringsdeskundigen aan het woord over hun gevoelens van eenzaamheid en wat hen geholpen heeft. Waarom nodigde Esther, teamcoördinator bij De Hoofzaak, Norah uit om haar verhaal te vertellen?
‘Haar verhaal laat zien dat ook jonge kinderen zich eenzaam kunnen voelen. En zij kan iets verwoorden wat voor veel mensen onzichtbaar blijft. Ze laat zien wat de gevolgen kunnen zijn van opgroeien in een onveilige thuissituatie. Haar verhaal laat ook zien wat het verschil kan zijn als één volwassene wél kijkt en wél doorvraagt.’

Norah is ervaringsdeskundige bij De Hoofdzaak. Ze gaat naar middelbare scholen, jongerengroepen of netwerkbijeenkomsten van professionals om haar ervaringen te vertellen en erover in gesprek te gaan. Norah is niet haar echte naam, maar ze wil herkenning voorkomen. Om haar veel jongere broertjes te beschermen heeft ze hen niet alles verteld over wat er vroeger thuis gebeurd is. Ze heeft altijd geprobeerd te voorkomen dat haar broertjes getroffen zouden worden door de situatie thuis. Zoals het haar wél trof … ‘Maar ik vind het wél heel belangrijk om mijn verhaal te vertellen, want ik wil heel graag dat mensen dit soort situaties herkennen en dat ze het bespreekbaar durven maken. Ik doe het voor de kinderen die in net zo’n situatie zitten als ik vroeger.’

Eenzaamheid als een rode draad

Norah is 25 jaar en heeft al veel meegemaakt in haar leven. Eenzaamheid speelde al vroeg in haar jeugd, maar ook nu kan ze zich regelmatig eenzaam voelen. Haar autisme maakt het dagelijks leven en ontwikkeling moeilijk.

‘Mensen zien het vaak niet aan mij. Ik ben intelligent en kan goed praten. Op de opleiding haalde ik negens en tienen, maar omdat ik teveel afwezig was moest ik van school af. Voor mij gaan de gewone dingen niet gemakkelijk. Vrienden en leeftijdsgenoten gaan studeren, fulltime werken of een gezin stichten. Ze verhuizen en ik kan ze niet bezoeken, omdat reizen me teveel prikkels geeft. Mij kost alles veel energie of het lukt me niet. Mijn wereld wordt daardoor steeds een beetje kleiner.’

‘Als iemand mij bijvoorbeeld mailt dat ik er om een uur of elf moet zijn, dan weet ik niet wat ze bedoelt. Dan ga ik vragen aan mijn vriend: hoe laat ben jij er als ze zoiets schrijven? Dat is maar één voorbeeld, maar zo gaat het dus de hele dag. Bij stress of overbelasting krijg ik een soort kortsluiting. Ik heb een keer zoveel stress gehad dat ik niet meer wist hoe ik mijn veters moest strikken.’

Opgroeien in onveilige thuissituatie
Norah groeide op in moeilijke omstandigheden. Het was thuis onveilig. Er was sprake van verslaving en armoede. Ook heeft ze seksueel misbruik ervaren.
‘Kinderen weten vaak niet dat het niet normaal is wat ze thuis meemaken. Ze denken dat zij zelf het probleem zijn. Dit is gewoon jouw wereld. Je hebt geen ander referentiekader. Je weet helemaal niet dat het ook anders kan.’

Overleven
‘Als kind leerde ik om voortdurend in te schatten hoe anderen zich voelden.Wanneer dreigde er gevaar? Hoe kon ik ruzie voorkomen? Je wordt steeds beter in kleine signalen lezen. Zelfs met autisme. Je moet wel. Ik was constant waakzaam. En ik wilde heel graag lief zijn en iedereen blij maken. Maar ik hoorde alleen maar dat ik slecht was.’

Het was mijn schuld als het thuis niet goed ging

Beschermen wat je lief is
Tijdens haar jeugd voelde ze zich enorm verantwoordelijk voor haar jongere broertjes. Ze zorgden voor hen als hun moeder dat niet deed en ze probeerde hen te beschermen tegen dingen die zij zelf meemaakte. Toch kijkt ze er ook met trots op terug. ‘Ik heb mijn broertjes voor een hoop kunnen behoeden. Ik ben zo dankbaar dat dat gelukt is.’

Tegelijk zorgt haar bescherming ervoor dat haar broers een heel andere kijk op hun jeugd hebben dan zij. Daardoor voelt ze zich soms opnieuw alleen.

Een lange weg uit het donker
Norah vertelt openhartig dat ze jarenlang worstelde met suïcidale gedachten. ‘Vanaf mijn zevende fantaseerde ik al over doodgaan. Dan wenste ik dat ik er niet meer zou zijn, bijvoorbeeld omdat ik kanker zou krijgen. Toen ik ouder werd realiseerde ik me dat ik niet hoefde te wachten tot me iets zou gebeuren. Ik kon het ook zelf regelen. Telkens waren er toch gedachten die me daarvan weerhielden. Zoals:
-Ik was al slecht, als ik het zou doen, was ik nog slechter.
-Mijn ouders kunnen mijn uitvaart helemaal niet betalen.
-Ik zorgde voor mijn jongere broertjes. Als ik er niet meer zou zijn, liet ik hen in de steek. Bovendien ben ik verschrikkelijk koppig en geef ik niet gauw op. Mijn moeder zei vroeger al: Een ezel stoot zich niet tweemaal aan dezelfde steen, maar jij wel dertig keer.
Dat ik het volhield had soms met kleine dingen te maken. Bijvoorbeeld een weekendje ergens logeren, zodat ik even tot rust kon komen en niet op hoefde te letten.’

Een gezin dat verschil maakte
Een belangrijk keerpunt kwam toen ze op twaalfjarige leeftijd bevriend raakte met een meisje op school. De ouders van haar vriendin behandelden haar op een manier die ze nauwelijks kende: zorgzaam, met aandacht en oprechte belangstelling. Later woonde ze zelfs anderhalf jaar bij hen in huis.
‘Ik heb heel lang gedacht dat ze een toneelstukje speelden zolang ik er was. Ik kon niet geloven dat volwassenen zo konden zijn. Hoe meer ik daar kwam, hoe meer ik begon te geloven dat ze echt zo waren.
‘
Gaandeweg begon ze te beseffen dat gezinnen ook anders met elkaar om kunnen gaan. Voor het eerst maakte ze mee hoe ondersteunend volwassenen kunnen zijn. ‘Ze hebben echt veel verschil gemaakt in mijn ontwikkeling.’

De mensen die bleven
Pas toen er meer afstand kwam van thuis, ontstond er ruimte voor herstel en kwam Norah stap voor stap verder in haar leven. Ze kwam mensen tegen die haar accepteerden zoals ze is. Een beste vriendin. Haar vriend, en zijn ouders. Een paar familieleden. Het gaf ruimte om zichzelf te mogen zijn zonder voortdurend op haar tenen te lopen.

Dingen waar ik vroeger voor gestraft werd, vinden zij juist grappig.

Waar waren de volwassenen?
Een vraag die haar nog steeds bezighoudt, is waarom zo weinig volwassenen doorvroegen. ‘Er zijn eigenlijk nooit echt veel vragen gesteld over thuis. Docenten, hulpverleners en andere volwassenen vermoedden wel dat er iets speelde, maar namen geen actie. Pas later hoorde ik dat familieleden hadden overwogen een melding te maken. ‘Dus je wist dat je melding kon maken, maar je hebt er toch voor gekozen het niet te doen?’ Tegelijk begrijpt ze hoe moeilijk het voor familieleden kan zijn om een conflict binnen de familie aan te gaan. Dat raakt haar tot op de dag van vandaag. Ook omdat ze ziet dat het nog steeds gebeurt. ‘Mensen zijn bang voor de gevolgen. Maar er zijn ook heel veel gevolgen als je niets doet. Volwassenen hebben de verantwoordelijkheid om verder te kijken.’

Jongeren laten zien dat het anders kan
Tegenwoordig zet ze haar ervaringen in tijdens gastlessen op scholen of bij professionals. De gesprekken leiden tot inzicht en bewustzijn bij de jongeren. Het laat hen zien dat het ook anders kan. Tijdens bijeenkomsten merkt ze dat haar verhaal mensen confronteert, maar ook in beweging brengt. Niet alleen jongeren, maar ook professionals.
‘Ik zie het telkens weer gebeuren bij de gastlessen: jongeren blijven na afloop hangen. Ze stellen vragen. Ze vinden eindelijk woorden voor iets wat ze zelf meemaken.
Ik wil geen verhaal vertellen dat alleen over ellende gaat. Juist hoop is belangrijk. Om te laten zien dat herstel en verandering mogelijk is.’

De kracht van ervaringsdeskundigheid
Ervaringsdeskundigheid is meer dan het meemaken van ingrijpende gebeurtenissen, benadrukken Norah en Esther van De Hoofdzaak. Ervaringsdeskundigen zetten hun persoonlijke ervaringen bewust en professioneel in om anderen te ondersteunen, om bewustwording te vergroten en systemen te verbeteren. Daarbij combineren zij persoonlijke ervaring met scholing, reflectie en praktijkkennis. Bij De Hoofdzaak worden er trainingen gegeven waardoor je werkt aan je herstel en stap voor stap wordt opgeleid tot ervaringsdeskundige.

Norah en haar collega’s van De Hoofdzaak verzorgen onder andere gastlessen en themabijeenkomsten over opgroeien in onveiligheid, eenzaamheid, autisme, verslaving, en de impact van jeugdtrauma. Norah’s boodschap is helder: ‘Het is moeilijk om die gesprekken aan te gaan. Maar je doet het niet voor niets.’

Al is er maar één kind dat hierdoor op tijd hulp krijgt

Meer informatie
De Hoofdzaak is er voor mensen met psychische kwetsbaarheid en hun naasten in Noord-Holland. Voor meer informatie kun je mailen naar: info-a@dehoofdzaak.org